Ұлттық статистика бюросының соңғы мәліметтеріне сәйкес, бүгінде Қазақстандағы әрбір тоғызыншы мектеп мемлекеттік емес, яғни жекеменшік болып табылады. Елдегі 8048 жалпы білім беретін мектептің 888-і жекеменшік секторға жатады. Соңғы он жылда олардың саны шамамен сегіз есеге өсті: 2016 жылы елде 112 жекеменшік мектеп болса, бүгінде олардың саны тоғыз жүзге жуықтады.

Сонымен қатар мемлекеттік мектептерде 3 миллионнан астам бала білім алады, ал жекеменшік мектептердегі оқушылардың үлесі олардың жалпы санының шамамен 10%-ын құрайды.

Жекеменшік мектептер санының өсуі мемлекеттік білім беру жүйесіне түсетін жүктемені азайтудың бір жолына айналды. Демографиялық өсім мен ішкі көші-қон оқушылар санының артуына әкелді: мектептерде адам саны көбейіп, сыныптар барған сайын тола түсуде, ал мұғалімдер мен инфрақұрылымға түсетін жүктеме артып келеді.

Елде жыл сайын жаңа мектептер салынып, қолданыстағы мектептер жаңғыртылып жатқанына қарамастан, Шымкентте, Алматыда, сондай-ақ Ақмола, Қарағанды және Қызылорда облыстарында үш ауысымды оқыту әлі де сақталып отыр. Мұндай жағдай оқу процесінің сапасына да, педагогтердің еңбек жағдайына да әсер етеді. Қосымша мектептердің, соның ішінде жекеменшік мектептердің ашылуы мемлекеттік жүйеге түсетін жүктемені кем дегенде ішінара азайтуға мүмкіндік береді.

Жекеменшік білім беруді мемлекеттік қолдау

2018 жылы заңнамалық деңгейде мемлекеттік білім беру тапсырысын жекеменшік мектептерде орналастыру мүмкіндігі енгізілді. Жан басына шаққандағы қаржыландыру жүйесінің арқасында жекеменшік білім беру ұйымдары әрбір оқушы үшін мемлекеттен қаржы алуға мүмкіндік алды.

Сонымен қатар мемлекет инвесторлар мен жекеменшік мектеп иелеріне бірқатар қолдау шараларын қарастырды: жеңілдетілген несие беру, құрылыс шығындарын ішінара өтеу, сондай-ақ әкімшілік кедергілерді азайту.

Ресми құжаттарда атап өтілгендей, дәл осы шаралар білім берудің жекеменшік секторының белсенді өсуіне ықпал еткен факторлардың бірі болды.

Фото: Павел Михеев, zakon.kz

Ата-аналар не үшін миллиондаған теңге төлеуге дайын?

Жекеменшік мектептер санының өсуі білім беру нарығындағы бәсекелестікті күшейтті. Жаңа форматтағы мектептер ата-аналарды заманауи білім беру бағдарламаларымен, халықаралық стандарттармен және дамыған инфрақұрылыммен тарта бастады.

Оқу ақысы айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Орта есеппен жекеменшік мектепте оқу ата-аналарға айына 50 мыңнан 600 мың теңгеге дейін түседі. Халықаралық мектептер мен премиум санаттағы оқу орындарында ай сайынғы төлем 1 миллион теңгеден асады. Осылайша, бір жылдық оқу құны бірнеше жүз мыңнан 13 миллион теңгеге дейін жетуі мүмкін.

Кейбір жағдайларда бұл жоғары оқу орнындағы бір жылдық оқу құнынан бірнеше есе қымбат.

Бағаға өңір, білім беру бағдарламасы, баланың дайындық деңгейі және қосымша қызметтердің тізімі әсер етеді. Мемлекеттік мектептер көптеген отбасы үшін қолжетімді болып қала бергенімен, ата-аналар балаларының жеке қажеттіліктеріне сәйкес келетін білім беру ортасын таңдауға барған сайын көбірек ұмтылуда.

Ата-аналар жекеменшік мектептердің негізгі артықшылықтары ретінде сыныптардағы оқушылар санының аз болуын және әр балаға көбірек көңіл бөлу мүмкіндігін, шет тілдерін тереңдетіп оқытуды, халықаралық білім беру бағдарламаларын, білікті педагогтерді және қосымша сабақтардың кең таңдауын атап өтеді.

Сұраныс ұсынысты қалыптастырады

Көптеген отбасы үшін толық оқу күнінің форматы да маңызды факторға айналуда. Бала негізгі білім алып қана қоймай, спорттық, шығармашылық және технологиялық үйірмелерге де қатыса алады. Күннің көп бөлігін жұмыста өткізетін ата-аналар үшін мұндай жүйе ыңғайлы шешімге айналады.

Бірнеше баланы жекеменшік мектепте оқыту отбасы бюджетіне айтарлықтай салмақ түсіретін жағдайдың өзінде, кейбір ата-аналар бұл шығындарды баланың болашағына салынған инвестиция ретінде қарастырады.

Біз үш баласының үшеуін де жекеменшік мектепке берген ата-анамен сөйлесіп, оның мұндай таңдау жасау себептері, шығындары мен нәтижелері туралы сұрадық.

«Жекеменшік мектепте балалар мұғалімдерден қорықпайды және өз қалаулары мен талаптарын ашық айта алады. Үй тапсырмаларын мектепте орындап, үйге дайын болып қайтады. Күніне үш-төрт рет тамақтанады. Мектепке тасымалдау қызметі бар. Әсіресе бұл жұмыс істейтін ата-аналар үшін ыңғайлы. Бағасы да соған сәйкес: бір бала үшін “Baiterek” мектебіне айына 450 мың теңге, ал 125 High School мектебіне 137 мың теңге төлейміз», — дейді ата-ана.

Алайда жекеменшік мектептер санының қарқынды өсуі білім беру жүйесінің алдына жаңа мәселелер де қойып отыр. Олардың қатарында білім сапасы, педагогтерді аттестаттау, оқушылардың үлгерімі және көрсетілетін білім беру қызметтерінің белгіленген стандарттарға сәйкестігі бар.

Фото: BAQ.kz мұрағаты

Өткен жылы оқушыларды есепке алу және қаржыландыруға байланысты заң бұзушылықтар мен сәйкессіздіктер анықталды. Нәтижесінде 22 жекеменшік мектеп лицензиясынан айырылды. Кейін жекеменшік білім беру ұйымдарында мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастырудың жаңа механизмі енгізілді.

Сарапшылардың пікірінше, бюджет қаражатын тиімді пайдалану мен білім беру қызметтерінің сапасы арасында нақты әрі ашық байланыс болуы керек. Егер жекеменшік мектеп мемлекеттік білім беру тапсырысы аясында қаржыландырылса, бұл қаражаттың қаншалықты тиімді жұмсалатынын және оқушылардың қандай нәтижеге қол жеткізетінін түсіну маңызды.

Бүгінде негізгі өлшем мектептің жекеменшік немесе мемлекеттік екендігі емес, оның балаға қандай білім бере алатыны болуы тиіс.

Мектеп жұмысының нәтижесі тек білім беру мекемесі иесінің инвестицияларының тиімділігіне қатысты мәселе емес. Бұл жерде мемлекеттік қаражат пен ата-аналар салатын ақша да сөз болып отыр.

Сондықтан жекеменшік білім беру нарығының дамуын тек жаңа мектептердің саны бойынша бағалауға болмайды. Одан да маңыздысы — олардың қаншасы сапалы білім беруге, өлшенетін нәтижелер көрсетуге және қоғам алдында ашық болуға қабілетті екені.